درمان صافی کف پا (پس پلانوس) ناشی از ضعف استخوان و تاندون کف پا

صافی کف پا که در پزشکی به‌عنوان پس پلانوس شناخته می‌شود زمانی رخ می‌دهد که تاندون‌ها، رباط‌ها و استخوان‌های کوچک در زیر پاها نمی‌تواند به‌درستی از بدن پشتیبانی کند و در نهایتاً به سمت پایین حرکت می‌کنند. صافی کف پا در نوزادان و کودکان نوپای در حال رشد طبیعی است اما در اغلب موارد، بافت‌های زیر پا با افزایش سن محکم می‌شوند و قوسی نیز در کف پا ایجاد می‌شود که ضربه را جذب می‌کند. ژنتیک، چاقی و پوشیدن کفش‌های نامناسب، همه ازجمله عواملی هستند که باعث صافی کف پا می‌شوند. در اکثر موارد، صافی کف پا نشانه یا پیامدهای منفی برای بزرگ‌سالان ایجاد نمی‌کند اما برای برخی از افراد، صافی کف پا باعث درد کف پا، پادرد، کمردرد و محدود کردن توانایی آن‌ها برای پیاده‌روی، دویدن و انجام فعالیت‌های ورزشی می‌شود. به همین دلیل اصلاح و درمان صافی کف پا می‌تواند مسئله‌ای مهم باشد.

اگر فرزند شما کاملاً جوان باشد ممکن است برای موارد خفیف پس پلانوس درمانی موردنیاز نباشد بخصوص اگر صافی کف پا انعطاف‌پذیر باشد زیرا این مشکل اغلب خود زمانی که رشد کودک کامل می‌شود تصحیح می‌شود. این کودکان باید تشویق شوند که هرچه زودتر در مکان‌های ایمن با پای‌برهنه راه بروند زیرا این امر حس پا را افزایش می‌دهد. درعین‌حال، حرکت در سطوح مختلف زمین باعث ایجاد قدرت و ثبات در پا می‌شود.
کودکان بزرگ‌تر و بزرگ‌سالان از درمان‌هایی مانند کفی طبی، فیزیوتراپی، ورزش‌درمانی و اولتراسوند  بهره‌مند خواهند شد.

اگر شما یا فرزندتان دچار صافی کف پا هستید، با مراجعه به کلینیک تخصصی فیزیک طبی و توان‌بخشی سامان می‌توانید از انواع روش‌های درمان و توان‌بخشی این مرکز بهره‌مند شوید.

علت ایجاد صافی کف پا


برخی از دلایل صافی کف پا عبارتند از:

تنگی  و گرفتگی تاندون‌ها می‌توانند باعث صافی کف پا شوند

گرفتگی تاندون آشیل در هنگام تولد (مادرزادی) فشار زیادی را روی سه‌چهارم جلوی پا ایجاد می‌کند و مانع شکل‌گیری قوس طبیعی نخاعی می‌شود. تاندون آشیل عضله ساق پا را به پاشنه وصل می‌کند. هنگامی‌که این تاندون دچار گرفتگی شدید می‌شود در هنگام قدم زدن با برداشتن هر گام پاشنه قبل از موعد بلند می‌شود و باعث فشار و درد زیر پا می‌شود. در این حالت، پا در حالت ایستاده صاف می‌شود، اما در حالتی که وزن روی آن نیست انعطاف‌پذیر می‌شود.

صافی و سفتی کف پای ناشی از بدفرمی استخوان

کف پای سفت و بدون انعطاف در هر شرایط (چه ایستاده و چه نشسته) همیشه بدون قوس است. این مشکل در پزشکی صافی مطلق کف پا محسوب می‌شود زیرا شکل کف در هر زمان بدون در نظر گرفتن فعالیت و وضعیت بدن صاف باقی می‌ماند. این نوع پا به‌طورمعمول ناشی از ناهنجاری‌های استخوانی، تغییر شکل یا فیوژن ها است که از دوران کودکی شکل می‌گیرد. به‌این‌ترتیب، این نوع پا می‌تواند از هنگام تولد وجود داشته باشد یا در دوران بزرگ‌سالی به علت آسیب یا بیماری پا مانند پوکی استخوان یا آرتروز التهابی به وجود آید. صافی غیر منعطف کف پا اغلب علائم بیشتری را ایجاد می‌کند، زیرا کل بیومکانیک پا تغییر می‌کند.

صافی کف پا در بزرگ‌سالان اغلب به علت چاقی است

نوع دیگری از صافی کف پا وجود دارد که صافی کف پای بزرگ‌سالان نامیده می‌شود اما معمولاً به علت کشش و استفاده بیش‌ازحد یا آسیب به تاندون خلفی تیبالی به وجود می‌آید که از عضله ساق در داخل مچ پا عبور می‌کند و به داخل قوس می‌رسد. تاندون مهم‌ترین بافت نرم قوس است زیرا بیشترین حمایت را ایجاد می‌کند. شایع‌ترین علت کشیدگی بیش‌ازحد تاندون تیبیال خلفی اعمال فشار و وزن بیش‌ازحد (چاقی) است به‌ویژه اگر کفش‌های معمولی و نامناسب پوشیده شوند.

تشخیص علائم صافی کف پا


پاهای تخت در دوران کودکی معمولاً علائم قابل‌توجهی را نشان نمی‌دهند، گرچه صافی کف پا به‌عنوان یک بالغ معمولاً مشکل‌سازتر است. شایع‌ترین علائم ناشی از صافی کف پادرد شدید و سوزش درون قوس و قسمت پاشنه است، اگرچه علائم دیگر شامل درد ساق پا، زانو و کمردرد، تورم در اطراف مفصل مچ پا، مشکل ایستادن بر روی نوک انگشتان پا و عدم توانایی پرش به بالا و یا دو سرعت می‌شود.

  • مشکلات رایج مرتبط با صافی کف پا شامل فاسیایت پاستور (التهاب)، خستگی مزمن پا و افزایش خطر آرتروز پا و مچ پا می‌شود.
  • صافی کف پا همیشه قرینه نیستند و ممکن است فقط در یک‌پا، به‌ویژه پس از آسیب به دلیل شکستگی مچ پا یا پا، اتفاق بیافتد.

صافی کف پا در کودکان طبیعی است

طبیعی است که بچه‌ها حداقل تا 5 سال (و بعضی‌اوقات تا 10 سال) کف پای صافی داشته باشند، زیرا ایجاد یک قوس حمایتی برای استخوان‌ها، رباط‌ها و تاندون‌ها در زیر پا طول می‌کشد. بنابراین اگر کودک شما دارای پاهای صاف است وحشت‌زده نشوید به‌ویژه اگر به نظر نمی‌رسد باعث درد و یا مشکل راه رفتن و دویدن برای آن‌ها شود. مشکل به‌احتمال زیاد با رشد آن‌ها متوقف می‌شود بنابراین نیازی به درمان و سعی درترمیم وضعیت نیست. صافی کف پا در کودکان به‌ندرت باعث درد می‌شود.

پزشکان چگونه صافی کف پا را تشخیص می‌دهند؟


سابقه پزشکی و معاینه فیزیکی احتمالاً مهم‌ترین ابزاری هستند که پزشکان برای تشخیص این مشکل استفاده می‌کنند. الگوی پوششی در کفش بیمار می‌تواند برخی از سرنخ‌های مفید ارائه دهد زیرا ممکن است نشان‌های سایش و پاره شدن بر روی بالشتک داخلی باشد نه تخت خلفی خارجی که طبیعی می‌باشد. تراز ران و لگن، زانو، مچ پا و پاهای بیمار در هر دو حالت ایستاده و نشسته بررسی می‌شود. از بیمار خواسته می‌شود روی پاها بایستد و با پاهای برهنه بدن خود را روی زمین بچرخاند، اسکات بزنید، راه بروید یا بپرید تا پزشکان می‌توانند پاها و قوس پا را در حال حرکت بررسی کند.

جای پای خیس

یک آزمایش بسیار ساده به نام جای پای مرطوب ممکن است برای بررسی موقعیت پا انجام شود. شما حتی می‌توانید این آزمون را در خانه انجام دهید. بیمار پا را در آب قرار می‌دهد و سپس پا را روی یک کاغذ یا مقوا نازک قرار می‌دهد. پس از ایجاد یک رد پا، پا از کاغذ برداشته می‌شود. کسی که دارای صافی کف پا است جای پای کامل را روی کاغذ می‌بیند اما در افراد با قوس طبیعی پا فقط جای انگشتان پا و انتهای پا روی کاغذ دیده می‌شود.

ارزیابی فیزیکی و حالت بیمار

پزشک سپس پوزیشن و تحرک استخوان‌ها را در ناحیه‌های مختلف پا بررسی می‌کند تا هرگونه دررفتگی، سستی یا خشکی را تعیین کند. این کار کمک خواهد کرد که پای انعطاف‌پذیر از پای خشک غیر منعطف متمایز شود.
قدرت عضلات پا و قسمت پایین پا نیز ارزیابی خواهد شد. تست عضله کمک می‌کند تا هر ناحیه ضعیف و دارای عدم تعادل عضلات شناسایی شود. این کار هم در حالتی که بدن وزن را تحمل می‌کند و هم در حالت بدون تحمل وزن انجام می‌شود. یک آزمون مهم که می‌تواند به شناسایی مشکلات تاندون پشت تیبیال کمک کند، بالا بردن یک پاشنه است. پزشک از بیمار می‌خواهد تا روی یک‌پا ایستاده و روی انگشتانش بلند شود. آن‌ها باید بتوانند پاشنه خود را از زمین به‌راحتی بلند کنند درحالی‌که استخوان پاشنه را محور قرار داده و کمی به سمت جلو می‌روند و زانویشان را صاف نگه‌دارند. اگر آن‌ها نمی‌توانند، عضله و تاندون خلفی تیبیال ممکن است دچار اختلال شده باشد.

علاوه بر بررسی عضلات نزدیک به پا پزشک قدرت عضلات بیمار را نیز ارزیابی می‌کند، زیرا این عضلات نیز در کنترل هم ترازی پا و همچنین بالا بردن قوس پا تأثیر می‌گذارند. پیوند بیومکانیک بین پا و لگن می‌تواند احساس شود اگر فرد آرام باشد و عضلات باسن را منقبض کند. هم‌زمان با انجام این کار می‌توانید ببینید که قوس پاها کمی بلند می‌شوند. این اتفاق به این دلیل است که کنترل اطراف پا تنها با مفاصل و عضلاتی که مستقیماً به پا متصل شده‌اند، نیست بلکه ماهیچه‌های قوی ران و لگن نیز نیاز به درمان دارند اگر ضعف یا ناکارآمدی عملکرد آن‌ها نشان داده شود.

آزمایشات

اشعه ایکس یا دیگر تست‌های پیشرفته تصویربرداری مانند سی‌تی‌اسکن یا ام آر آی ممکن است به‌عنوان بخشی از تشخیص باشد اما این موارد به‌ندرت موردنیاز است. بااین‌وجود اگر پیوستگی تارسال یا ناویکولار فرعی بخشی از مشکل باشند اشعه ایکس نشان می‌دهد. بااین‌حال، در اکثر موارد، وقتی‌که استخوان میانی وجود دارد پزشک می‌تواند برآمدگی همراه با حساسیت به لمس را در اطراف بخش داخلی پاها ببیند. همچنین باوجود پیوستگی تارسال پزشک ممکن است در طول ارزیابی متوجه شود که حرکتی بین استخوان‌های پا در این منطقه وجود ندارد.

آیا صافی کف پا قابل‌درمان است؟


برخی از مؤثرترین راه‌های درمان صافی کف پا عبارتند از:

دریافت کفی طبی

اگر کف پاهای انعطاف‌پذیر دارید و وقت زیادی را برای ایستادن یا راه رفتن صرف می‌کنید، یک جفت کفی طبی سفارشی را در نظر بگیرید. کفی کفش‌های نیمه سفت و محکم از قوس پا پشتیبانی می‌کند و در هنگام ایستادن، راه رفتن و در حال حرکت بیومکانیک را ارتقا می‌دهد. کفی طبی با فراهم کردن کمک و جذب شوک به کاهش احتمال ابتلا به مشکلات در مفاصل دیگر مانند مچ پا، زانوها، باسن و ستون فقرات کمری کمک می‌کند. کفی طبی و پشتیبانی‌های مشابه، هیچ‌گونه تغییر شکل ساختاری پا را تغییر نمی‌دهد و می‌توانند قوس را با پوشیدن آن‌ها در طول زمان بازسازی کنند.

کفش‌های حمایتی بیشتر

صرف‌نظر از نوع کفی کفش، پوشیدن کفش با پشتیبانی مناسب قوس برخی مزایا را به شما ارائه می‌دهد و احتمالاً ممکن است باعث کاهش تدریجی علائم پا، ساق پا یا کمر شود. سعی کنید کفش پیاده‌روی راحت و یا کفش ورزشی با پشتیبانی مناسب، فضای مناسب برای انگشتان ، پاشنه محکم و یک‌تخت انعطاف‌پذیر پیدا کنید و  حمایت از قوس نیز کمک می‌کند تا کاهش تنش در تاندون خلفی و تاندون آشیل را تجربه کنید.

از پوشیدن کفش‌های پاشنه‌بلند جلوگیری کنید زیرا باعث می‌شود تاندون‌ها کوتاه و تنگ شوند. بااین‌حال، پوشیدن کفش کاملاً تخت نیز، به دلیل فشار بیش‌ازحد بر روی پاشنه، جواب درست نیست بنابراین کفشی بپوشید که پاشنه حدوداً 5 سانتیمتر دارد.

فیزیوتراپی را امتحان کنید

اگر صافی کف پا دارای انعطاف‌پذیری است و عمدتاً توسط تاندون‌ها یا رباط‌ها ضعیف یا تنگ می‌شود، پس باید فیزیوتراپی را امتحان کنید. اگر شما یا فرزندتان هرگونه درد ناشی از صافی کف پا را تجربه کرده‌اید، فیزیوتراپ شما می‌تواند به کاهش ناراحتی شما کمک کند. آن‌ها ممکن است از یخ، گرما یا وسایل الکتریکی در پایین پا یا در طول پا برای کمک استفاده کنند. پزشک ممکن است کف پا یا ساق پا را ماساژ دهد که می‌تواند در از بین بردن ناراحتی مفید باشد.
پزشک می‌تواند کشش‌های خاص یا ورزش‌های قدرتی بازسازی را برای پا، تاندون‌های آشیل و عضلات ساق پا به شما نشان دهد تا قوس را بازیابی کند و آن را کارآمدتر کند. فیزیوتراپ معمولاً برای 4 تا 8 هفته و هر هفته 2 تا 3 جلسه لازم دارد تا تأثیر مثبت بر مشکلات مزمن پا بگذارد.
پزشک می‌تواند پای بیمار را با نوار خاص نوارپیچی کند و با ایجاد قوس موقت مصنوعی به کاهش علائم کمک کند.

اولتراسوند تراپی

پزشک همچنین می‌تواند قوس‌های ملایم ملتهب را با اولتراسوندتراپی درمان کند. انواع مختلف اولتراسوندتراپی با استفاده از شدت‌های مختلف و فرکانس‌های صدا وجود دارد اما همه از اصل اساسی "تحریک بافت با امواج صوتی بالاتر از محدوده شنوایی انسان استفاده می‌کنند.

ورزش‌درمانی

تمریناتی انجام  دهید که هدفش کشش تاندون‌ها و عضلات برای حمایت از قوس پا و تصحیح صافی کف پا است. مثلاً:

تنظیم تیبیال خلفی هنگام راه رفتن

تاندون تیبال خلفی از عضلات ساق به داخل مچ پا و پاها گسترش می‌یابد و مسئول پشتیبانی قوس در پا است. درنتیجه‌ی فرایند پیری، این تاندون ضعیف، کشیده و پاره می‌شود و منجر به التهاب و تورم در داخل مچ پا می‌شود. زمانی که این تاندون دچار التهاب و تحریک می‌شود، رباط‌های اطراف قوس پا نیز کشیده و پاره می‌شود و باعث می‌شود پا به‌نوبه خود به مچ پا بچرخد و صافی کف پا ایجاد شود. تمرینات انجام‌شده برای تقویت تاندون تیبیال خلفی و همچنین عضلات و رباط‌های اطراف آن می‌تواند به حمایت از قوس و ارتقاء انعطاف‌پذیری در پا کمک کند. موقعیت شروع را با ایستادن و قرار دادن هر دودست کنار باسن شروع کنید. شکم خود را محکم بگیرید و عضلات شکم را منقبض کنید. زانو راکمی خم کنید و گامی به جلو بردارید، اطمینان حاصل کنید که قسمت توپ‌های پای شما با هر حرکت رو به جلو با زمین اصطکاک یابد. با هر قدم، توپ‌های پای خود را بر روی زمین قرار دهید و مقدار مساوی از وزن بدن را روی توپ‌های قسمت انگشت کوچک و بزرگ پای خود قرار دهید. 10 قدم  دیگر حرکت را انجام دهید، اطمینان حاصل کنید که با هر قدم عضلات شکم منقبض می‌شوند.

بالا بردن پاشنه

یک تمرین توان‌بخشی برای تاندونیت تیبیال خلفی بلند کردن پاشنه است. این تمرین تاندون‌ها، رباط‌ها و عضلات کف پا و قسمت داخل مچ را مورد هدف قرار می‌دهد تا چرخش داخلی یا پراناسیون مچ پا را اصلاح کند. این تمرین همچنین تاندون آشیل را که در کنار استخوان پاشنه قرار دارد کشش می‌دهد. پشت صندلی قرار گیرید و دستهای خود را روی پشت صندلی قرار دهید تا برای حمایت از آن استفاده شود. بدن خود را بر روی انگشتان پا بلند کنید و پنج ثانیه نگه دارید. دستان خود را از صندلی بردارید و به‌آرامی خود را پایین بیاورید. حرکت را در سه ست با 10 تکرار برای تقویت تاندون تیبال خلفی و صاف کردن پاها انجام دهید.

کشش با حوله

تاندون آشیل عضلات ساق پا را به استخوان پاشنه متصل می‌کند و تنگی در این تاندون علت شایع صافی کف پا در بزرگ‌سالان است. تاندون آشیل برای تحرک پاها موردنیاز است و ممکن است در اثر استفاده بیش‌ازحد و یا صدمه دچار کشیدگی و التهاب شود. وقتی این تاندون ملتهب یا تنگ می‌شود، پاشنه به پایین کشیده می‌شود. پا تلاش می‌کند تا فلکشن یا پروناسیون را با پایین افتادن و صافی کف پا جبران کند. تمرین کشیدن با حوله را برای کشیدن تاندون‌های آشیل، کاهش التهاب و درد، کاهش پروناسیون و صافی پاها انجام دهید. با نشستن بر روی زمین شروع کنید و حوله را در اطراف قسمت توپ پای خود حلقه کنید. اطمینان حاصل کنید که پا و زانو شما مستقیماً باقی می‌مانند، حوله را به سمت بدن خود بکشید تا احساس تنگی کمی در تاندون آشیل و ماهیچه‌های ساق پای خود احساس کنید. این موقعیت را برای 30 ثانیه نگه دارید و استراحت کنید. یک ست با 10 تکرار را یک‌بار در روز انجام دهید.

کشش ساق پا

وقتی عضلات ساق پا تنگ و کشیده می‌شوند، مقدار اضافی فشار بر تاندون آشیل قرار می‌گیرد و به ایجاد صافی کف پا کمک می‌کند. این تمرین را با ایستادن در مقابل دیوار شروع کنید. هر دو بازو را تا سطح شانه بالا آورده و روی دیوار قرار دهید. یک‌پا را در مقابل بدن خود قرار دهید و زانو را خم کنید. پای عقب باید مستقیم و صاف و پاشنه محکم روی زمین ثابت باقی بماند. کشش ساق پا را با تکیه به دیوار انجام دهید. این موقعیت را برای 10 ثانیه نگه دارید و استراحت کنید. حرکت را یک ست با 10 تکرار در هر پا انجام دهید.

با پزشک خود در مورد گزینه‌های جراحی صحبت کنید

اگر صافی کف پاهای شما باعث مشکلات فراوانی شده و با استفاده از کفش‌های مناسب و حمایتی، کفی طبی، کاهش وزن یا فیزیوتراپی به‌طور قابل‌توجهی بهتر نمی‌شوند باید گزینه جراحی را نیز در نظر بگیرید. پزشک ممکن است از یک سیتی اسکن، ام آر آی یا اولتراسوند تشخیصی برای به دست آوردن ایده بهتر از بافت نرم پا استفاده کند. برای موارد شدید صافی کف پای بسیار سفت و غیر انعطافی، به‌ویژه اگر به علت چسبندگی غیرطبیعی دو یا چند استخوان در پا باشد، توصیه‌های جراحی بسیار قابل‌توجه است. جراحی همچنین در موارد تنگی شدید تاندون آشیل یا تنگی تاندون‌های تیبیال خلفی نیز توصیه می‌شود.